RUSYA - TÜRKİYE GÜMRÜK SORUNLARI VE BASİTLEŞTİRİLMİŞ GÜMRÜK HATTI (BGH)

Türkiye - Rusya arasındaki ticaretin düzeyi/önemi nedir? 

Rusya, Türkiye'nin 1., Türkiye ise  Rusya’nın 5. ticari ortağıdır. 2009 yılı rakamlarına göre, Rusya ithalatımızda 1. sırada, ihracatımızda 8. sırada; 2010 yılının ilk çeyreğinde ise ithalatımızda yine 1. sırada, ihracatımızda ise 6. sırada yer almaktadır.

2009 yılında yaşanan global krize rağmen, Türkiye’nin Rusya’ya ihracatı 3,2 Milyar Dolar, Rusya’dan ithalatı 19,7 Milyar Dolar tutarında olup, dış ticaret hacmi 23 Milyar Doları civarında gerçekleşmiştir. 2010 yılının ilk çeyreğinde ise Rusya’ya ihracatımız 907 Milyon Dolar, Rusya’dan ithalatımız ise 5,1 Milyar Dolar tutarında gerçekleşmiştir. Diğer taraftan, iki ülke arasında  “çok boyutlu güçlendirilmiş ortaklık” ilişkisi çerçevesinde yapılan son düzenlemelerle, önümüzdeki ticaret hacminin önemli ölçüde artması beklenmektedir.  

Ayrıca iki ülke arasında bavul ticareti ve turizm konusunda da önemli bir potansiyel mevcuttur.

Rusya ile yaşanan gümrük krizi neydi?

Rusya Federal Gümrük Servisi Temmuz 2008’de yayınladığı bir iç genelge ile Türkiye’den Rusya Federasyonu’na yapılan tüm sevkiyatlara ilişkin yoğun kontroller başlatmış, 13.08.2008 tarihinde yayımladığı bir iç genelge ile de Türkiye’den sevk olunan ve/veya Türk menşeli tüm ürünlere % 100 gümrük kontrolü uygulayarak Türk araçları ve ürünlerini Rus gümrüklerinde uzun süreli beklemelere maruz bırakmıştır. Beklemeler zaman zaman haftalar almıştır.

Krize yol açan uygulama sadece Türk mallarına yönelik miydi? 

Hayır, Rusya Federal Gümrük Servisi’nin 13.08.2008 tarihli Genelgesi sadece Türkiye’ye yönelik değil, Yunanistan, İtalya, Moğolistan, Çin Halk Cumhuriyeti ve Birleşik Arap Emirliklerini de kapsamaktadır. Ancak Türk mallarına yönelik daha geniş ve yaygın denetim uygulanmıştır.

Kriz nasıl aşıldı?

İhracatçılarımızın Rusya Gümrüklerinde yaşadığı sorunların çözümü amacıyla ilgili ülkenin gümrük idaresi yetkileriyle Moskova’da yapılan müzakereler sonucunda 18.09.2008 tarihinde “Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Müsteşarlığı ile Rusya Federasyonu Federal Gümrük Servisi Arasında Gümrük İşlemlerinin Basitleştirilmesine İlişkin Protokol” imzalanmıştır. Söz konusu Protokol ile iki ülke arasında Basitleştirilmiş Gümrük Hattı (BGH) adında bir sistem oluşturulması öngörülmüştür.

Diğer taraftan, BGH Sisteminin uygulanmasına ilişkin hususların belirlenmesi amacıyla, iki ülke gümrük idareleri arasında 18.09.2009 tarihinde bir Mutabakat Zaptı imzalanmıştır.

6 Ağustos 2009 tarihinde Rusya Federasyonu Başbakanı Sayın Vladimir PUTİN’in Türkiye’yi ziyareti esnasında ise, iki ülke gümrük idaresi başkanları tarafından imzalanan Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Müsteşarlığı ile Rusya Federasyonu Federal Gümrük Servisi Arasında Gümrük İşlemlerine İlişkin Mutabakat Zaptı ile kriz aşılmıştır.

Söz konusu Mutabakat Zaptında, Rusya Federasyonu Gümrük Servisinin, Türkiye menşeli ve Türkiye’den ithal edilen eşyaya yönelik tam tespit uygulamasını içeren 13 Ağustos 2008 tarihli Genelgeyi ve diğer idari tedbirleri, 17 Ağustos 2009 tarihi itibariyle yürürlükten kaldıracağı hükme bağlanmıştır. Anılan Genelgenin iptal edildiği, Rusya Federasyonu’nun 18 Ağustos 2009 tarihli yazısı ile bildirilmiştir.

Bu sayede, yaklaşık 1 yıldır Rusya Federasyonu’nda Türk araçları ve ürünlerinin Rus gümrüklerinde uzun süreli beklemelere maruz bırakan Türkiye’den sevk olunan ve/veya Türk menşeli ürünlerin tabi tutulduğu tam tespit uygulamasının 17 Ağustos 2009 tarihi itibariyle sonlandırılmıştır.

Diğer taraftan, 6 Ağustos 2009 tarihli Mutabakat Zaptında, 17 Ağustos 2009 tarihi itibarıyla, gümrük işlemlerinin olağan rejim çerçevesinde gerçekleştirileceği yer almaktadır. Bu husus, Türk mallarına karşı, üçüncü ülkelerden farklı, negatif ayrımcılık içeren bir uygulamayla karşılaşılmayacağını ifade etmektedir.

Basitleştirilmiş Gümrük Hattı (BGH) nedir?

Türkiye ile Rusya arasında oluşturulan, iki ülke arasındaki ticarette sevk edilen mallara ilişkin bilgilerin iki ülkenin gümrük idareleri arasında elektronik yolla önceden değişimine dayanan bir sistemdir. Sistemden yararlanmak tamamen gönüllülük esasına dayanmakta olup, sistem çerçevesinde, sevk edilen mallara ilişkin bilgileri gümrük idaresine önceden sunan firmalara dış ticaret işlemlerinde çeşitli kolaylıklar sağlanmaktadır.

BGH sisteminin oluşturulması, Rusya ile yaklaşık 1 yıl süreyle yaşanan gümrük krizinin aşılmasında büyük rol oynamıştır.

BGH Sistemi neye dayanıyor?

Türkiye-Rusya arasında kurulan Basitleştirilmiş Gümrük Hattı (BGH) Sisteminin hukuki dayanağını, 18 Eylül 2008 tarihinde imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Müsteşarlığı ile Rusya Federasyonu Federal Gümrük Servisi Arasında Gümrük İşlemlerinin Basitleştirilmesine İlişkin Protokol” oluşturmaktadır.

Protokol, Rus tarafının 27.10.2008 tarihi itibariyle kendi açılarından onay sürecinin tamamlandığını bildiren 28.10.2008 tarihli yazılarının ardından, Türkiye tarafında da 05.11.2008 tarihli Bakanlar Kurulu Kararının 12.11.2008 tarihli Resmi Gazetede yayımlandığının Rus tarafına bildirimiyle yürürlüğe girmiştir. 

BGH sistemi nasıl ve ne zaman uygulamaya başlanmıştır?

18 Eylül 2008 tarihli BGH Protokolünün uygulanmasına ilişkin hükümler, iki ülke gümrük idarelerinin, 18 Şubat 2009’da İstanbul’da imzaladıkları Mutabakat Zaptı ile belirlenmiştir.

18.02.2009 tarihli Mutabakat Zaptı ile, BGH kapsamındaki pilot uygulamanın havayolu taşımacılığını içeren ilk aşamasının hemen başlaması, karayolu ve denizyolu taşımacılıklarını içeren ikinci aşamasının ise daha sonra tespit edilecek kara ve deniz sınırlarına yaygınlaştırılması kararlaştırılmıştır.

Pilot uygulamanın ilk aşamasına ilişkin işlemlerin yapılabilmesini teminen hazırlanan Gümrük Genel Tebliği (İhracat- Seri No:1)  05.03.2009 tarihli ve 27160 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu  Tebliğe aşağıdaki linkten ulaşılabilir.

http://rega.basbakanlik.gov.tr/main.aspx?home=http://rega.basbakanlik.gov.tr/eskiler/2009/03/20090305.htm&main=http://rega.basbakanlik.gov.tr/eskiler/2009/03/20090305.htm

Bu çerçevede, pilot uygulamasının birinci aşaması Atatürk Havalimanı ve Sabiha Gökçen Havalimanı (Türkiye) ile Vnokovo Havalimanı (Rusya) arasında başlatılmıştır. BGH Sistemi çerçevesindeki ilk işlem 5 Kasım 2009 tarihinde gerçekleştirilmiştir.

BGH sistemi nasıl işlemektedir ve sistemden yararlanmak isteyen firmaların yapması gereken işlemler nelerdir?

BGH sisteminin getirdiği kolaylıklardan faydalanmak isteyen firmalar öncelikle, BGH’den yararlanmak istediklerini belirten bir dilekçeyle (şirket yetkilisi imza sirkülerini eke koyarak) bağlı bulundukları ihracatçı birliklerine başvurarak şifre talebinde bulunacaktır.

Şifre, dilekçede belirtilen posta adresine gönderilecek yada kapalı zarf ile elden dilekçe sahibine teslim edilecektir.

Firma şifreyi temin ettikten sonra http://ithalat.ebirlik.org/impws/app web adresine girerek, FORM A ve FORM B olarak adlandırılan ve BGH sistemi çerçevesinde elektronik bilgi değişiminin gerçekleşmesinde kullanılan formlardan yalnızca bir tanesini (açıklama için bir sonraki sorunun cevabına bakınız.) gümrük beyannamesi doldurur gibi dolduracaktır.

İlgili form doldurulduktan sonra “gönder” seçeneği ile gönderilecektir. Firma tarafından gönderilen form, Türkiye İhracatçılar Meclis tarafından elektronik imzayla onaylanıp Gümrük Müsteşarlığına iletilmektedir.

Gümrük Müsteşarlığı da formu elektronik imza ile onaylayıp Rusya Gümrük İdaresine iletmektedir.

Rusya Gümrük İdaresine kendisine iletilen formları kontrol ettikten sonra:

·         İletilen formun bilgi değişimi formatına uyumlu olması durumunda: ACK.1 (ilk onay),

·         İletilen formun bilgi değişimi formatına uyumlu olmaması durumunda: ACK.1.ER (İlk onayda hata),

·         Form içeriği bilgilerin “Basitleştirilmiş Gümrük Hattı” için kabul edilebilir olması durumunda: ACK.2 (son onay),

·          Form içeriği bilgilerin “Basitleştirilmiş Gümrük Hattı” için kabul edilebilir olmaması durumunda: ACK.2.ER (son onayda hata)

kodlarını kullanarak elektronik imza ile Gümrük Müsteşarlığına iletir.

Firmalar yukarıda verilen web adresinden formunu gönderdikten sonra, formun onayıyla ilgili aşamaları  aynı web adresinden takip edebilmektedir.

Formu ACK.2 onay koduyla onaylanan firma BGH çerçevesinde sevkiyatını gerçekleştirebilir.

BGH Sisteminin Türk ihracatçılarına sağlayacağı avantajlar nelerdir?

Sistem, sunulan bilgi türüne göre farklılık gösteren 2 farklı kolaylık uygulaması öngörmektedir.

BGH sistemine dahil olan ve Form A belgesini doldurarak, ön bilgi değişimi çerçevesinde fatura kıymeti ve tarife kodu da dahil olmak üzere güvenilir bilgi sunan ihracatçılar, BGH Protokolünün 2. Maddesinde sayılan aşağıdaki kolaylıklardan faydalanacaklardır:   

1)  Gümrük noktalarında öncelik.

2)  Mümkün olması halinde, ayrı hatların kullanımı ile gümrükleme zamanının kısalmasına yol açacak şekilde kolaylaştırılmış gümrük işlemleri.

3)  Kaçakçılıkla ve gümrük suçları ile mücadele gereklilikleri dışında gümrük muayenesinden muafiyet.

4)  Dış ticaret işlemlerinde banka garantisini kullanma imkanı.

5)  Eksik belge sunulması. Bilahare bu eksik belgelerin tamamlanacağına dair taahhütte bulunulması halinde kargo beyannameleri gümrük idarelerince kabul edilebilecektir.

BGH sistemine dahil olan ve Form B belgesini doldurarak ile ön bilgi değişimi çerçevesinde sadece taşıma belgelerinde (TIR Karnesi, Taşıma Belgesi, Hava Konşimentosu, CMR) yer alan bilgileri sunan ihracatçılar, BGH Protokolünün 3. Maddesinde sayılan aşağıdaki kolaylıklardan faydalanacaklardır:   

1)  Yapılacak belge kontrolünde sunulan belgelerin uygun olması halinde fiziki muayene yapılmayacaktır. Şayet fiziki muayene gerekirse, gümrük işlemleri en kısa sürede tamamlanacak ve rutin ve makul bekleme sürelerini aşmayacaktır.

2)  Dış ticaret işlemlerinde banka garantisi kullanma imkanı.

3)  Eksik belge sunması. Bilahare bu eksik belgelerin tamamlanacağına dair taahhütte bulunulması halinde kargo beyannameleri gümrük idarelerince kabul edilebilecektir.

Özetle, BGH sistemine dahil olacak firmalar,  sevkiyatlarına ilişkin ön bilgi temin ederek, sınırlarda öncelikli geçiş hakları ve kısa sürede işlemlerinin tamamlanması, zaruri haller dışında fiziki muayeneye tabi tutulmama ve eksik belge ile işlem yapılması gibi kolaylıklardan faydalanabileceklerdir.              

BGH sistemine dahil olmayan firmaların durumu nedir?

BGH gönüllülük esasına dayalı bir sistemdir. Sistemin gönüllülük esasına dayandığı gerek 18 Eylül 2008 tarihli BGH Protokolünde, gerekse 6 Ağustos 2009 tarihli Mutabakat Zaptında belirtilmiştir.

Bununla birlikte, firmalar BGH uygulamasına katılmamaları durumunda, sevkiyatları normal prosedüre tabi tutulacak ve herhangi bir kolaylık ya da basitleştirmeden yararlanamayacaktır.

BGH sistemi ihracatçıya ek yük/maliyet getirecek mi?

Gerek BGH sisteminden yararlanmak için firmalarca yapılan başvurular, gerekse sistem çerçevesinde doldurulan Form A ve Form B belgelerinin onaylanması için herhangi bir ücret alınmamaktadır.

BGH sisteminde aracı olacak mı?

BGH kapsamında, bilgi ve veri değişimi, hiçbir aracı olmadan doğrudan gümrük idareleri arasında yapılacaktır. Sistemin aracısız işleyeceği hem 18 Eylül 2008 tarihli BGH Protokolünün 1. maddesinde, hem de 6 Ağustos 2009 tarihli Mutabakat Zaptının 3. maddesinde vurgulanmıştır. Dolayısıyla, sistemde aracı öngörülmemektedir.

Rusya’nın Türkiye dışı ülkelerle de BGH veya benzeri uygulamaları var mıdır? Bu sistemler arasındaki fark nedir?

Rusya’nın, Finlandiya ile Yeşil Koridor sistemi ve Avrupa Birliği ile 2009 yılında pilot projesini başlattığı (SPEED portalı üzerinden) ve 12 AB üyesi ülkenin gönüllü olarak iştirak ettiği sistem ile de, ilgili AB ülkeleri tarafından Rusya Federal Gümrük Servisine tek taraflı olarak ön bilgi sağlanan uygulamaları vardır.

Yeşil Koridor: Rusya ile Finlandiya arasında tek taraflı (Finlandiya’nın Rusya’ya ihracatlarında uygulanmakta) bir uygulamadır. Yeşil Koridor sisteminde (nakliyat belgesi olarak TIR Karnesi kullanımının gerekmemesi, transit geçiş teminatı talep edilmemesi gibi kolaylıkların yanı sıra) ön bilgi değişimi ile sınırlarda eşya ve araç trafiğinin hızlı akışı sağlanmaktadır.

SPEED çerçevesinde AB ülkeleri ile veri değişimi: TIR Karnesinde yer alan bilgilere yönelik bir ön bildirim şeklindedir. Amaç, bu kapsamdaki sevkiyatlarda, ayrı hat uygulaması dahil olmak üzere, sınırda gümrük işlemlerinin daha kısa sürmesi ve kolaylaştırılmış gümrük işlemlerinden faydalanılmasıdır.

BGH ise yeşil koridor uygulamasından daha ileri düzeyde kolaylıklar öngören ve iki taraflı işlemesi öngörülen bir sistemdir. BGH çerçevesindeki ön bilgi değişimi sayesinde, sınırda geçişlerinin daha kısa sürede gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir.

BGH kapsamında ön bilgi değişimi sadece Türkiye-Rusya ticaretine özgü bir uygulama mıdır?

Rusya’nın Türkiye dışında bazı AB üyesi ülkelerle de ön bilgi değişimine dayalı sınırda kolaylaştırmalar sağlayan uygulamaları bulunmakla birlikte, esasen ön bilgi değişimi, modern gümrük uygulamalarında, risk analizlerine imkan veren ve yasal ticarette sınırlardaki bekleyiş sürelerini asgariye indirmeyi hedefleyen bir uygulamadır.

 Ön bilgi mahiyetindeki giriş ve çıkış öncesi beyan uygulamaları, AB Gümrük Kodu ve Yönetmeliği’nde de düzenlenmiş ve uygulanmaya başlamıştır.

Benzeri hükümler, (7 Temmuz 2009 tarihli ve 27281 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan) 5911 sayılı Gümrük Kanunu ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile ulusal mevzuatımıza da girmiştir.

Rusya Federasyonu Gümrük Servisi’nin de ön bilgi paylaşımının zorunlu hale getirilmesi yönünde mevzuat hazırlığında olduğu bilinmektedir.

Eşya sınıra gelmeden önce, elektronik altyapılar da kullanılarak, eşyaya ilişkin bilgilerin gümrük idaresine sunulması, emniyet ve güvenlik önlemleri kapsamında, sınırlarda yapılması gereken kontrollerin risk analizi temelli olarak odaklanmasına imkan tanımakta ve sınırlarda bekleme sürelerinin azaltılmasını sağlamaktadır.  

BGH Sisteminin sadece havayoluyla yapılan sevkiyatlarda mı uygulanacaktır?

18 Eylül 2008 tarihli BGH Protokolünde BGH’nin tüm taşımacılık türlerine uygulanacak bir sistem olması kararlaştırılmıştır. Bu çerçevede, pilot uygulamasının birinci aşaması Atatürk Havalimanı ve Sabiha Gökçen Havalimanı ile Vnokovo Havalimanı arasında başlayan BGH sisteminin, dış ticaret erbabımızın talepleri gözetilerek, yakın bir zamanda kara ve deniz taşımacılığına da yaygınlaştırılması konusunda çalışmalar devam etmektedir.