DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ (DTÖ)

1947-48’de Havana’da toplanan 50’ye yakın ülke temsilcisi uluslararası ticaretin serbestleştirilmesi amacıyla bir araya gelmişler ve “geçici olarak” Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) imzalanmıştır. Geçici olarak ortaya çıkan GATT daha sonra sürekli bir kuruluş haline gelmiştir.

Mal ticaretine ilişkin çok taraflı kuralları belirleyen GATT’ın temel amacı üye devletlerin birbirleriyle adil ve tam rekabet koşulları altında ticaret yapabilecekleri serbest ve açık bir ticaret sistemi oluşturmaktır. GATT içerdiği kurallar itibariyle temelde dört ilkeye dayanmaktadır. Bu dört temel ilke; gümrük vergilerinin indirilerek konsolide edilmesi, en çok kayrılan ülke kaydı, uygulamada şeffaflığın sağlanması ve ulusal düzeyde ayırımcılık yapma yasağı olarak özetlenebilir.

GATT kapsamında 1947-1993 yılları arasında sekiz çok taraflı ticaret müzakeresi (round) yapılmıştır.

GATT çerçevesinde yapılan roundların sonuncusu olan Uruguay Turu 1993’te tamamlanmış ve daha önce dışarıda bırakılan fikri haklar ve hizmet ticareti gibi konuların anlaşmalar kapsamına dahil edilmesinin yanı sıra DTÖ’nün kuruluşu da bu turda gerçekleşmiştir. Temelinde devletlerin işbirliği ilkesi olan müzakerelere dayalı GATT’dan farklı olarak sürekli bir örgüt olan Dünya Ticaret Örgütü, anlaşmazlıkları çözme gibi güçlü yetkilerle kurulmuştur.

Bunu takiben, DTÖ 1 Ocak 1995 tarihinde fiilen çalışmaya başlamış ve Uruguay Round Anlaşmaları yürürlüğe girmiştir.

Türkiye, Genel Anlaşmaya 21.12.1953 tarihinde katılmış olup, ülkemiz tarafından da kabul edilen Nihai Senet çerçevesinde imzalanan ve DTÖ’yü kuran Marakeş Anlaşması, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde 31.12.1994’den itibaren geçerli olmak üzere 25.2.1995 tarihinde onaylanmıştır. DTÖ’ye Türkiye’nin üyeliği 26 Mart 1995 tarihinde başlamıştır.

Genel Anlaşmayla, bu anlaşmanın bünyesinde oluşturulmuş tüm ek anlaşmalar tek bir çatı altında toplanmaktadır. Bu şekilde, tüm ülkelerin zaman içinde ve kalkınma düzeylerinin izin verdiği ölçüde aynı yükümlülükleri üstlenmesinin amaçlandığı belirtilmektedir.

DTÖ, GATT 1994 Anlaşması'nın eklerinde yer alan anlaşmalarda ve bunlara bağlı hukuki metinlerle ilgili hususlarda, üye ülkeler arasında ticari ilişkilerin sürdürülmesi için ortak kurumsal yapıyı oluşturacaktır. Söz konusu anlaşmalar aşağıda belirtilmiştir

- Mal Ticaretinde Çok Taraflı Anlaşmalar

- Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması-1994

- Tarım Anlaşması

- Bitki ve Hayvan Sağlığı Önlemleri Uygulama Anlaşması

- Tekstil ve Giyim Anlaşması

- Ticarette Teknik Engeller Anlaşması

- Ticarette Bağlantılı Yatırım Tedbirleri Anlaşması

- Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması-1994’ün VI’ncı Maddesinin Tatbikine İlişkin Anlaşma

- Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması-1994’ün VII’nci Maddesinin Tatbikine İlişkin Anlaşma

- Sevk Öncesi İnceleme Anlaşması

- Menşe Kuralları Anlaşması

- İthalat Lisansları Anlaşması

- Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Tedbirler Anlaşması

- Koruma Tedbirleri Anlaşması

Bu anlaşmalardan “GATT Anlaşmasının VII. Maddesinin tatbikine İlişkin Anlaşma” hükümleri, eşyanın gümrük kıymeti uygulamasına temel teşkil ettiğinden önem arz etmekte ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nda da bu hükümlere yer verilmektedir. Dünya Ticaret Örgütü - Kıymet Komitesi çalışmalarına da Müsteşarlığımızca katılım sağlanmaktadır.

Öte yandan, Dünya Ticaret Örgütü bünyesinde çalışmalarını sürdüren Menşe Kuralları Komitesine Müsteşarlığımızca sürekli katılım sağlanmakta; ekonomimiz için hassasiyet gösteren eşya gruplarında ülke görüşlerimiz ilgili sektör temsilcileri ile birlikte müştereken dile getirilmektedir.

GATT 94 ile mal ticaretini düzenleyen diğer anlaşmalar, Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS), Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (TRIPS), Ticaretle Bağlantılı Yatırım Önlemleri (TRIMS) ve kamu alımları ile ilgili Anlaşmalardır. Bunlar, Dünya Ticaret Örgütü hukuki sisteminin üç ayağını oluşturmaktadır. Hizmet Ticareti Genel Anlaşması’nın amacı mal ticaretini düzenleyen kuralların hizmet ticaretini de kapsayacak şekilde genişletilmesi şeklindedir. Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşmasında ise, sınai, ticari ve fikri mülkiyet hakları konuları düzenlenmiştir.

DÜNYA GÜMRÜK ÖRGÜTÜ (DGÖ)

1952 yılında resmi olarak kurulan Gümrük İşbirliği Konseyi, ilk toplantısını üyesi olan 17 Avrupa ülkesi ile 26 Ocak 1953 yılında Brüksel’de yapmıştır.

Türkiye’nin Gümrük İşbirliği Konseyi’ne katılımına dair anlaşma 29.01.1953 tarihli ve 8321 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Gümrük İşbirliği Konseyi, 1994 yılında Dünya Gümrük Örgütü adını almıştır. Şu anda 150 üyesi olan bu örgüt, uluslararası ticaretin % 95’inden fazlasının işleyişinden sorumludur.

Dünya Gümrük Örgütü bünyesinde imzalanan bazı uluslararası sözleşmelere ülkemiz de taraf olmuştur. Bunlardan “Gümrük Rejimlerinin Basitleştirilmesi ve Ahenkleştirilmesine İlişkin Uluslararası Sözleşme (Kyoto Sözleşmesi)” 18 Mayıs 1973 tarihinde Kyoto’da imzalanmış ve yasal prosedürünün tamamlanmasından sonra 25 Eylül 1975 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Türkiye, 27 Eylül 1994 tarihli ve 4035 sayılı Kanun’la katılınması uygun bulunan Kyoto Sözleşmesi ve 6 Ekini bazı ihtirazi kayıtlarla 22 Nisan 1995 tarihinde kabul etmiş bulunmaktadır.

Anılan Sözleşmenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren taraf ülkelerin Sözleşme eklerine çok sayıda rezerv koymaları nedeniyle Sözleşme ve eklerinde değişiklik yapılması zorunlu hale geldiğinden Dünya Gümrük Örgütü bünyesinde “Revize Kyoto Sözleşmesi Çalışma Grubu” oluşturulmuştur. Revizyon çalışmaları 4 yıllık bir çalışma neticesinde Nisan 1999’da tamamlanmış olup; Revize Sözleşme, kabul edilmesi zorunlu olan Ana Metin ve Genel Ek ile taraf olunması ihtiyari olan 10 Özel Ek’ten oluşmaktadır. Sözleşmeyi kabul eden Akit Tarafların Genel Eki kabul zorunluluğu bulunmaktadır ve söz konusu Ek’e rezerv konulamayacağı hususu hükme bağlanmıştır. Revize Sözleşme’nin nihai halinin yürürlüğe konulmasına ilişkin prosedürü belirleyen Protokol (Protocol of Amendment) 26 Haziran 1999 tarihinde Akit Tarafların imzasına sunulmuştur.

1973 Sözleşmesi’nin 61 Akit Tarafından 40’ı Değişiklik Protokolü’ne 3 Kasım 2005 tarihi itibariyle taraf olduğundan söz konusu sözleşme 3 Şubat 2006 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Türkiye’nin söz konusu sözleşmeye katılım süreci ile ilgili olarak “Gümrük Rejimlerinin Basitleştirilmesi ve Uyumlaştırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme Hakkında Değişiklik Protokolüne Katılmamızın Uygun Bulunduğuna Dair 5426 sayılı Kanun” 28 Ekim 2005 tarihinde TBMM tarafından kabul edilmiş olup, 6 Kasım 2005 tarihli ve 25985 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Söz konusu “Değişiklik Protokolü”nün uygulanmasına ilişkin Bakanlar Kurulu Kararı’nın yayımlanması beklenmektedir.

Dünya Gümrük Örgütü bünyesinde imzalanan bir diğer uluslararası anlaşma 28 Haziran 1990 tarihinde İstanbul’da imzalanıp 27 Kasım 1993 tarihinde yürürlüğe girmiş bulunan “Eşyanın Geçici Kabulüne İlişkin İstanbul Sözleşmesi”dir. Geçici kabule ilişkin tüm hükümlerin tek bir metin içerisinde yer almasını amaçlayan söz konusu Sözleşme bir Ana Metin ve onüç ekten oluşmaktadır. Sözleşmenin Ana Metni ile Geçici Kabul Belgelerine İlişkin Ek A ve herhangi bir diğer ekin kabul edilmesi İstanbul Sözleşmesi’ne taraf olunması için zorunludur.

İstanbul Sözleşmenin 29. Maddesi, Ana Metin hariç ilgili ek buna imkan tanıdığında ve söz konusu ekte yer alan hükümler ile ulusal mevzuat arasında farkın belirtilmesi halinde rezerv konulabileceği hükmünü ihtiva etmektedir. Avrupa Topluluğu 15 Mart 1993 tarihli kararı ile onay kaydıyla imzaladığı Sözleşmeyi bütün Ekleri ile birlikte bazı Eklere rezerv koymak suretiyle kabul etmiş ve uygulamaya başlamıştır. Türkiye ise Sözleşme’yi Ana Metin ve Ek-A (Geçici Kabul Belgelerine İlişkin Ek-ATA Karneleri ve CPD Karneleri), Ek B-1’den B-9’a kadar, Ek-C, Ek-D ve Ek-E’yi kapsayacak şekilde onaylamış olmaktadır.

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER AVRUPA EKONOMİK KOMİSYONU

A) TARAF OLUNAN ULUSLARARASI SÖZLEŞMELER

Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu bünyesinde gümrük alanında imzalanmış bulunan ve ülkemizin taraf olduğu uluslararası anlaşmalar aşağıda yer almaktadır:

¨ 1956 tarihli Karayoluyla Eşya Taşıma (CMR) Sözleşmesi,

¨ 1978 tarihli CMR Protokolü,

¨ 1954 tarihli Turistik Kolaylıklar Sözleşmesi,

¨ 1954 tarihli Özel karayolu Taşıtlarının Geçici İthaline İlişkin Sözleşme,

¨ 1959 tarihli Uluslararası TIR Sözleşmesi,

¨ 1975 tarihli Uluslararası TIR Sözleşmesi,

¨ 1972 tarihli Uluslararası Konteyner Gümrük Sözleşmesi,

¨ 1960 tarihli Paletlere İlişkin Gümrük Muameleleri Sözleşmesi.

Öte yandan, yine aynı teşkilat bünyesinde imzalanmış bulunan aşağıdaki sözleşmelere ülkemizin taraf olması yönündeki çalışmalar sürdürülmekte olup, bu konuda hazırlanan bazı kanun tasarıları halen T.B.M.M. gündeminde bulunmaktadır.

¨ 1956 tarihli Ticari Karayolu Taşıtlarının geçici İthaline İlişkin Sözleşme,

¨ 1982 tarihli Eşyanın Sınırdaki Kontrollerinin Ahenkleştirilmesi Sözleşmesi.

B) GÜNEYDOĞU AVRUPA İŞBİRLİĞİ GİRİŞİMİ (SECI)

Balkanlar’da barış ve istikrarın yerleşmesine yardımcı olmak, bölge ülkeleri arasında her alandaki ilişkileri artırmak, mevcut sorun ve engelleri azaltmaya çalışmak amacıyla, Ocak 1997 tarihinde Güneydoğu Avrupa İşbirliği Girişimi (South East European Co-operation Initiative) başlatılmıştır. Bu girişime Türkiye, Arnavutluk, Hırvatistan, Macaristan, Slovenya, Bulgaristan, Romanya, Moldova, Yunanistan, Bosna-Hersek ve Makedonya olmak üzere toplam 11 bölge ülkesi katılmaktadır.

SECI bünyesinde gündemde olan 10’a yakın projeden 3’üne Müsteşarlığımızca da aktif katılım sağlanmaktadır. Romanya’nın ev sahipliğini yaptığı “Organize Suçlar ve Yolsuzlukla Mücadele için SECI Bölgesel Merkezi” kurulması projesine Türkiye’den Müsteşarlığımız başkanlığında bir heyetle katılım sağlanmış olup, anılan merkezin kurulmasının yasal zeminini oluşturan çok taraflı anlaşma 26 Mayıs 1999 tarihinde Bükreş’te imzalanmıştır. Söz konusu anlaşma 30.06.2000 tarihli ve 4589 sayılı Kanun’la onaylanarak 07.07.2000 tarihli ve 24102 Sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanmıştır. Bükreş’teki SECI Bölgesel Merkezi’ne de temsilcimiz atanmıştır.

Diğer iki proje olan “Sınır Geçişlerinin Kolaylaştırılması” ve “SECI Bölgesinde Ana Ulaşım Koridorlarında Darboğazların Teşhisi ve Ortadan Kaldırılması için Kısa Vadeli Önlemlerin Belirlenmesi” konusunda yapılan toplantılar ile periyodik olarak düzenlenen SECI Türk Ulusal Komitesi Toplantılarına da katılım sağlanarak Müsteşarlığımız görüşleri aktarılmaktadır.

Yunanistan’ın ev sahipliğini yaptığı “Sınır Geçişlerinin Kolaylaştırılması” alanındaki Mutabakat Zaptı 28 Nisan 1999 tarihinde Atina’da üye ülkeler Ulaştırma Bakanları tarafından imzalanmış olup, 9 Kasım 1999 tarih ve 23871 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Söz konusu Bölgesel Kara Ulaştırması Komitesi çalışmalarına aktif katılım sağlanmaktadır.

EKONOMİK İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI (ECO)

ECO 1985 yılında İran, Pakistan ve Türkiye’nin teşebbüsüyle kurulmuş, üyeler arasında ekonomik ve teknik işbirliği sağlama amacını güden hükümetler arası bir örgüttür. 1990’da revize edilen İzmir Anlaşması’yla öngörülen Örgütün hedefleri bölgede sürdürülebilir ekonomik kalkınmanın genişletilmesi ve teşvikidir.

1992 yılında Örgüt’e 7 üye ülkenin dahil olmasıyla Örgüt’ün mevcut üye sayısı 10 olmuştur; Afganistan, Azerbaycan Cumhuriyeti, İran İslam Cumhuriyeti, Kazakistan Cumhuriyeti, Kırgızistan, Pakistan İslam Cumhuriyeti, Tacikistan Cumhuriyeti, Türkiye Cumhuriyeti ve Özbekistan Cumhuriyeti.

ECO’nun faaliyetleri, taşımacılık ve iletişim, tarım, enerji, altyapı, narkotik ve eğitim, bilimsel ve kültürel konular gibi, ticari işbirliği alanlarında karşılıklı çıkara dayanan program ve projelerden oluşmaktadır.

Tercihli Tarife Anlaşmaları hakkında Protokol ile % 10’luk bir indirim sağlanmış ve bölgede ticari sınırlamaların nihai kaldırılması anlamında önemli bir aşama kaydedilmiştir. Diğer projeler arasında ECO Bank, Havayolu firmaları ve ECO Sigortacılık şirketi kurulması bulunmaktadır.

Ortak karayolu ve demiryolu ağı projelerine, özellikle bölgesel ticaretin geliştirilmesinin hızlandırılmasını sağlayacağından, Türkiye tarafından büyük önem verilmektedir.

Türkiye’nin yanında İran, Pakistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Tacikistan, Kırgızistan, Kazakistan, Özbekistan ve Afganistan’ın üyesi olduğu Ekonomik İşbirliği Örgütü ülkemizin bu ülkelere yönelik genel politikası açısından büyük önem arz etmektedir. Bu örgütün gümrük alanındaki faaliyetlerinin izlenmesi ve özellikle yönlendirici rol üstlenilmesi, bu ülkelere eğitim ve teknik konularda yardımcı olunması dış politikamız açısından da büyük önem taşımaktadır.